Quand la justice se dédit d’un appel au meurtre explicite ou Quand le non bis in idem devient le paravent d’un renoncement de l’État
Communiqué de presse, 7 janvier 2026
Vendredi 2 janvier, la chambre du conseil de Gand a déclaré irrecevable la procédure pénale engagée contre l’écrivain Herman Brusselmans, en se fondant sur le principe non bis in idem, selon lequel nul ne peut être jugé ou puni deux fois pour les mêmes faits.
Cette décision, à ce stade, non définitive car susceptible d’appel, intervient après une procédure longue et complexe.
Pour rappel, suite à la publication par l’hebdomadaire Humo des propos de l’auteur flamand Herman Brusselmans « (…) j’ai envie d’enfoncer un couteau pointu dans la gorge de chaque juif que je rencontre », l’Institut Jonathas, le Comité de coordination des organisations juives de Belgique (CCOJB), le Forum der Joodse Organisaties (FJO) et le CCLJ, se sont constitués partie civile contre Herman Brusselmans devant le juge d’instruction dépendant du tribunal correctionnel de Gand pour incitation à la haine et à la violence et menaces d’attentat contre les personnes.
L’an dernier, la chambre du conseil avait reporté sa décision sur un éventuel renvoi devant le tribunal correctionnel, estimant nécessaire un complément d’enquête. À l’issue de cette phase, elle n’a toutefois pas examiné le fond des faits, considérant que l’action publique était éteinte en raison d’une décision pénale antérieure, concernant les mêmes faits mais par d’autres parties civiles, devenue définitive.
Un principe fondamental, mais une application contestable
Le non bis in idem est un principe fondamental de l’État de droit, destiné à protéger les justiciables contre l’acharnement judiciaire. Il n’a cependant jamais été conçu pour servir de bouclier à l’inaction ou au désengagement du ministère public.
Or, dans ce dossier, le caractère définitif de la décision pénale repose exclusivement sur un choix du parquet : celui de ne pas interjeter appel d’un jugement antérieur, après avoir requis l’acquittement.
Ce faisant, l’État s’est retiré du champ pénal, puis a invoqué ce retrait pour empêcher tout débat judiciaire ultérieur sur des propos appelant explicitement à la violence contre un groupe de citoyens. Le principe destiné à empêcher un harcèlement judiciaire est ainsi utilisé pour tenter de paralyser toute poursuite effective.
Cette situation crée un précédent inquiétant. Elle signifie que, lorsque le parquet renonce à exercer pleinement l’action publique, les victimes se voient potentiellement privées non seulement d’un procès au fond, mais aussi de toute possibilité de faire examiner juridiquement la gravité des faits.
Le message envoyé est lourd de sens : si l’État se tait, la parole haineuse devient juridiquement intouchable. Or, l’histoire nous rappelle que les renoncements présentés comme mineurs n’ont jamais empêché les dérives plus graves, rendant par ailleurs le juge, par son inaction, complice de la violation de la loi. L’affaire Brusselmans ne vaut-elle pas un combat ?
Comme l’a rappelé Viviane Teitelbaum au tribunal, au nom des parties civiles (CCOJB, FJO, Institut Jonathas et CCLJ) : « Beaucoup de Juifs ont l’impression d’être abandonnés par le système judiciaire de leur pays, surtout lorsqu’un procureur lui-même demande l’acquittement puis le classement de l’affaire. L’indifférence de notre justice à l’égard des Juifs, nous l’avons déjà connue à d’autres époques.» Et encore : « Le parquet doit veiller au respect de la loi et à la protection de l’ordre public. Dans ce dossier, il a requis l’acquittement. Cette attitude est pour nous incompréhensible. Inacceptable. »
Une question d’égalité devant la justice
L’enjeu touche à l’égalité des citoyens devant la justice et à la responsabilité de l’État face aux discours de haine. Dans d’autres dossiers, le ministère public poursuit, requiert, interjette appel. Ici, lorsque les propos visent explicitement « les Juifs » en tant que tels, l’État se retire et transforme ce retrait en verrou procédural définitif. A l’audience, la Secrétaire générale de l’Institut Jonathas jugea indispensable d’en revenir à l’histoire :
« Dans les années 1920, le système judiciaire allemand a refusé de considérer l’antisémitisme comme une menace. Lorsque des articles et caricatures prétendument humoristiques incitant ouvertement à la haine des Juifs étaient publiés, la justice se taisait au nom de la liberté d’expression. Vingt ans plus tard, les juges de Nuremberg ont condamné Julius Streicher, alors qu’il n’avait « que de l’encre sur les mains ». Oui, les mots précèdent toujours les crimes. »
Une responsabilité démocratique
L’invocation du non bis in idem dans ces conditions ne renforce pas l’État de droit. Elle en fragilise la crédibilité. Car une démocratie ne se mesure pas seulement à la protection qu’elle offre aux accusés, mais aussi à la capacité de ses institutions à ne pas renoncer lorsqu’il s’agit de protéger les citoyens victime de la haine et la violence. C’est à ce titre quand le juge assume sa mission juridictionnelle qu’il remplit son office : rétablir la paix sociale, pour permettre le vivre ensemble, en appliquant la loi.
Comme cela a été dit à l’audience par Viviane Teitelbaum : « Je ne parle pas ici en juriste, mais en citoyenne et en représentante d’une communauté qui se sent menacée. Un acquittement n’efface pas l’impact de tels propos. Pour nous, la blessure demeure. »
— NEDERLANDSTALIGE VERSIE —
Wanneer justitie zich terugtrekt tegenover een expliciete oproep tot moord of Hoe non bis in idem het schild wordt van een terugtredende Staat
Persbericht, 7 Januari 2026
Vrijdag 2 januari heeft de raadkamer van Gent de strafprocedure tegen schrijver Herman Brusselmans onontvankelijk verklaard, op basis van het beginsel non bis in idem, volgens hetwelk niemand tweemaal kan worden berecht of gestraft voor dezelfde feiten.
Deze beslissing, niet definitief, aangezien zij vatbaar is voor hoger beroep, volgt op een lange en complexe procedure.
Ter herinnering: naar aanleiding van de publicatie door het weekblad Humo van de uitspraken van de Vlaamse auteur Herman Brusselmans — « (…) ik heb zin om een puntig mes in de keel te steken van elke Jood die ik tegenkom » — hebben het Instituut Jonathas, het Coördinatiecomité van de Joodse Organisaties van België (CCOJB), het Forum der Joodse Organisaties (FJO) en het CCLJ zich burgerlijke partij gesteld tegen Herman Brusselmans bij de onderzoeksrechter verbonden aan de correctionele rechtbank van Gent wegens aanzetting tot haat en geweld en bedreiging met een aanslag tegen personen.
Vorig jaar had de raadkamer haar beslissing over een eventuele verwijzing naar de correctionele rechtbank uitgesteld, omdat zij een bijkomend onderzoek noodzakelijk achtte. Na afloop van deze fase heeft zij echter de grond van de feiten niet onderzocht, aangezien zij oordeelde dat de strafvordering was vervallen wegens een eerdere strafrechtelijke beslissing, betreffende dezelfde feiten maar ingesteld door andere burgerlijke partijen, die definitief was geworden.
Een fundamenteel beginsel, maar een betwistbare toepassing
Het non bis in idem is een fundamenteel beginsel van de rechtsstaat, bedoeld om rechtzoekenden te beschermen tegen gerechtelijke willekeur of vervolgingsdrang. Het is echter nooit bedoeld geweest als een schild voor de inactiviteit of het terugtreden van het openbaar ministerie.
In dit dossier berust het definitieve karakter van de strafrechtelijke beslissing uitsluitend op een keuze van het parket: namelijk om geen hoger beroep aan te tekenen tegen een eerder vonnis, nadat het zelf de vrijspraak had gevorderd.
Door aldus te handelen heeft de Staatzich teruggetrokken uit het strafrechtelijk domein en heeft zich vervolgens op die terugtrekking beroepen om elk later gerechtelijk debat te verhinderen over uitspraken die expliciet oproepen tot geweld tegen een groep burgers. Het beginsel dat bedoeld is om gerechtelijke intimidatie te voorkomen, wordt hier gebruikt om te trachten elke daadwerkelijke vervolging te verlammen.
Deze situatie schept een verontrustend precedent. Zij betekent dat wanneer het parket afziet van het ten volle uitoefenen van de strafvordering, de slachtoffers potentieel niet alleen verstoken blijven van een proces ten gronde, maar ook van elke mogelijkheid om de ernst van de feiten juridisch te laten toetsen.
De boodschap die wordt uitgezonden is zwaarbeladen: als de Staat zwijgt, wordt haatdragende taal juridisch onaantastbaar. De geschiedenis leert ons echter dat zogenaamde “kleine” toegevingen nooit hebben verhinderd dat ernstigere ontsporingen volgden, en dat de rechter door zijn inactiviteit medeplichtig kan worden aan de schending van de wet. Is de zaak Brusselmans dan geen strijd waard?
Zoals Viviane Teitelbaum het voor de rechtbank in herinnering bracht, namens de burgerlijke partijen (CCOJB, FJO, Instituut Jonathas en CCLJ):
« Veel Joden hebben het gevoel door het rechtssysteem van hun land in de steek te worden gelaten, vooral wanneer een procureur zelf de vrijspraak vordert en vervolgens de zaak seponeert. De onverschilligheid van onze justitie tegenover Joden hebben we in andere tijden al meegemaakt. »
En ook:
« Het parket moet waken over de naleving van de wet en de bescherming van de openbare orde. In dit dossier heeft het de vrijspraak gevorderd. Deze houding is voor ons onbegrijpelijk. Onaanvaardbaar. »
Een kwestie van gelijkheid voor de wet
De inzet raakt aan de gelijkheid van burgers voor de wet en aan de verantwoordelijkheid van de Staat tegenover haatdragende uitlatingen. In andere dossiers vervolgt het openbaar ministerie, vordert het, en tekent het hoger beroep aan. Hier, wanneer de uitspraken expliciet “de Joden” als zodanig viseren, trekt de Staat zich terug en maakt van deze terugtrekking een definitief procedureel slot.
Tijdens de zitting achtte de secretaris-generaal van het Instituut Jonathas het noodzakelijk om terug te grijpen naar de geschiedenis:
« In de jaren 1920 weigerde het Duitse rechtssysteem antisemitisme als een bedreiging te beschouwen. Wanneer zogenaamd humoristische artikelen en karikaturen die openlijk aanzetten tot Jodenhaat werden gepubliceerd, zweeg de justitie in naam van de vrijheid van meningsuiting. Twintig jaar later veroordeelden de rechters van Neurenberg Julius Streicher, terwijl hij ‘slechts inkt aan zijn handen had’. Ja, woorden gaan altijd vooraf aan misdaden. »
Een democratische verantwoordelijkheid
De aanroeping van het non bis in idem onder deze omstandigheden versterkt de rechtsstaat niet. Zij ondermijnt haar geloofwaardigheid. Want een democratie wordt niet alleen afgemeten aan de bescherming die zij aan beklaagden biedt, maar ook aan het vermogen van haar instellingen om niet te verzaken wanneer het erom gaat burgers te beschermen die het slachtoffer zijn van haat en geweld. Het is precies wanneer de rechter zijn rechterlijke opdracht opneemt dat hij zijn ambt vervult: het herstellen van de maatschappelijke vrede, om samenleven mogelijk te maken, door de wet toe te passen.
Zoals Viviane Teitelbaum het tijdens de zitting verwoordde:
« Ik spreek hier niet als juriste, maar als burger en als vertegenwoordigster van een gemeenschap die zich bedreigd voelt. Een vrijspraak wist de impact van dergelijke woorden niet uit. Voor ons blijft de wond bestaan. »
— ENGLISH VERSION —
When Justice Retreats in the Face of an Explicit Call to Murder or How Non Bis in Idem Becomes a Shield for the State’s Renunciation
Press release, January 7, 2026
On Friday 2 January, the Ghent Chamber of Council declared the criminal proceedings brought against writer Herman Brusselmans inadmissible, on the basis of the principle of non bis in idem, according to which no one may be tried or punished twice for the same acts.
At this stage, this decision is not final, as it remains subject to appeal, and it follows a long and complex procedure.
By way of reminder, following the publication by the weekly Humo of statements by the Flemish author Herman Brusselmans — “(…) I feel like driving a sharp knife into the throat of every Jew I meet” — the Jonathas Institute, the Coordination Committee of Jewish Organisations of Belgium (CCOJB), the Forum of Jewish Organisations (FJO) and the CCLJ joined the proceedings as civil parties against Herman Brusselmans before the investigating judge attached to the Ghent criminal court for incitement to hatred and violence and threats of an attack against persons.
Last year, the Chamber of Council had postponed its decision on a possible referral to the criminal court, considering that additional investigative measures were necessary. At the end of this phase, however, it did not examine the substance of the facts, holding that the public prosecution had lapsed due to a previous criminal decision concerning the same facts, brought by other civil parties, which had become final.
A fundamental principle, but a questionable application
Non bis in idem is a fundamental principle of the rule of law, intended to protect individuals against judicial harassment. It was never designed to serve as a shield for the inaction or disengagement of the public prosecution service.
In this case, the final nature of the criminal decision rests exclusively on a choice made by the prosecution: not to lodge an appeal against an earlier judgment, after having itself sought an acquittal.
By acting in this way, the State withdrew from the criminal arena and then invoked that withdrawal to prevent any subsequent judicial debate on statements explicitly calling for violence against a group of citizens. The principle intended to prevent judicial harassment is thus used in an attempt to paralyse any effective prosecution.
This situation creates a troubling precedent. It means that when the prosecution renounces the full exercise of public action, victims are potentially deprived not only of a trial on the merits, but also of any possibility of having the seriousness of the facts examined by a court.
The message sent is a heavy one: if the State remains silent, hate speech becomes legally untouchable. Yet history reminds us that renunciations presented as minor have never prevented more serious abuses, and that judicial inaction can make the judge complicit in violations of the law. Is the Brusselmans case really not worth a fight?
As Viviane Teitelbaum recalled before the court, on behalf of the civil parties (CCOJB, FJO, Jonathas Institute and CCLJ):
“Many Jews have the feeling of being abandoned by the judicial system of their country, especially when a prosecutor himself seeks an acquittal and then the dismissal of the case. We have experienced the indifference of our justice towards Jews in other periods of history.”
And again:
“The prosecution must ensure respect for the law and the protection of public order. In this case, it sought an acquittal. This attitude is incomprehensible to us. Unacceptable.”
A question of equality before the law
The issue touches upon equality of citizens before the law and the responsibility of the State in the face of hate speech. In other cases, the public prosecution pursues, argues, and lodges appeals. Here, when the statements explicitly target “the Jews” as such, the State withdraws and turns that withdrawal into a definitive procedural barrier.
At the hearing, the Secretary General of the Jonathas Institute deemed it essential to return to history:
“In the 1920s, the German judicial system refused to consider antisemitism as a threat. When supposedly humorous articles and cartoons openly inciting hatred against Jews were published, the courts remained silent in the name of freedom of expression. Twenty years later, the judges at Nuremberg convicted Julius Streicher, even though he ‘only had ink on his hands’. Yes, words always precede crimes.”
A democratic responsibility
Invoking non bis in idem under these conditions does not strengthen the rule of law. It undermines its credibility. For a democracy is not measured solely by the protection it affords to defendants, but also by the ability of its institutions not to renounce their role when it comes to protecting citizens who are victims of hatred and violence. It is precisely when the judge fully assumes his or her judicial mission that justice fulfils its purpose: restoring social peace, enabling coexistence, by applying the law.
As Viviane Teitelbaum stated at the hearing:
“I am not speaking here as a jurist, but as a citizen and as a representative of a community that feels threatened. An acquittal does not erase the impact of such words. For us, the wound remains.”
Créé en mars 2024 suite aux massacres du 7 octobre et à leurs répercussions en Europe, l’Institut Jonathas est un centre d’études et d’action contre l’antisémitisme et contre tout ce qui le favorise en Belgique.
